Month: Czerwiec 2012 (page 1 of 2)

Fobia szkolna czy lęk separacyjny związany z odmową chodzenia do szkoły?

Zaburzenie lęku separacyjnego jest częstym  zaburzeniem  wieku dziecięcego i młodzieńczego  ogólnie polegającym na tym , że dziecko odczuwa nadmierny lęk w sytuacji, gdy zostaje oddzielone od osób ważnych.

Reakcje lękowe mogą przybierać różne formy – od złości i protestów aż do napadów  paniki. Lęk może się manifestować  poprzez objawy somatyczne jak bóle głowy, brzucha, zmęczenie oraz poprzez  fantazje o zabarwieniu katastroficznym,  w których bliskim osobom lub samemu dziecku dzieje się krzywda, ktoś umiera, znika.

Lęki mogą manifestować się również poprzez zaburzenia snu – dzieci doświadczające lęku  mogą mieć problem z samodzielnym zasypianiem , domagają się obecności rodziców podczas zasypiania, często budzą się w nocy, mają koszmary.

Zaburzenie lęku separacyjnego manifestuje się również poprzez odmowę uczęszczania do szkoły. W szkołach dosyć duża grupa uczniów realizuje program nauczania w systemie indywidualnym z uwagi na zdiagnozowaną FOBIĘ SZKOLNĄ. Indywidualny program nauczania pogłębia problem dziecka ponieważ izolując się od środowiska szkolnego  nie ma ono możliwości eksperymentowania w samodzielności, testowania granic między sobą a osobami bliskimi, wchodzenia w inne role społeczne niż rola syna lub córki.

Moim zdaniem fobia szkolna  nie jest to trafne określenie tego zaburzenia . Termin ten zakłada , że nieuzasadniony, irracjonalny lęk, niewspółmierny do przyczyny, powiązany jest z konkretnym niebezpieczeństwem czyli z instytucją szkoły. Zakłada w takim razie , że przyczyna lęku zostanie wyeliminowana dziecko wróci do zdrowia czyli jeśli dziecko nie będzie uczęszczać do szkoły na pozostałych płaszczyznach funkcjonować będzie poprawnie.

To, że tak się niestety nie dzieje mogą potwierdzić rodzice chorych na to zaburzenie dzieci.

Termin  fobia szkolna zdejmuje akcent z głównej przyczyny tego zaburzenia czyli lęku przed separacją z osobami ważnymi dla dziecka. Dlatego zamiast terminu FOBIA SZKOLNA uważam , że trafne jest określenie zaburzenie lęku separacyjnego związanego z odmową chodzenia do szkoły.

Pracując z dziećmi i młodzieżą cierpiącą na to schorzenie  i analizując literaturę na ten temat z całą pewnością mogę stwierdzić , że to nie szkoła jest czynnikiem wywołującym lęk u dziecka. Dziecko jest przerażone realnym lub symbolicznym oddzieleniem od osób znaczących.

Choroba może rozwinąć się u dzieci które:

– doznały realnej straty ważnej osoby w przeszłości – śmierć rodzica, odejście rodzica , porzucenie dziecka przez rodzica.

– doznały emocjonalnego porzucenie przez rodzica – rodzic emocjonalnie nieobecny, chłodny, zdystansowany.

–  dzieci nieśmiałe, posłuszne, ciche odrzucane przez rówieśników.

– dzieci z rodzin w których komunikacja jest zaburzona , istnieje  tabu.

– dzieci z rodzin w których dominuje lęk i napięcie.

– dzieci z rodzin w których granice są niewyraźne, a rodzice wzmacniają trudne zachowania dzieci, są pobłażliwi , bezwarunkowo wybaczający nieobecności w szkole,

– dzieci z rodzin,  w których rodzice,  często wcześniej częściowo nieobecni,   wzmacniają odmowę chodzenia do szkoły poprzez zapewnienie choremu na „fobię szkolną „maksimum uwagi , której wcześniej nie doświadczył.

– młodzież w okresie adolescencji przed którą stoi zadanie rozwojowe polegające na separacji od rodziców, zbuntowanie się przeciwko ich porządkowi świata, przebudowanie tożsamości.

Możliwości leczenia:

– dzieci : terapia rodzinna

– młodzież: terapia indywidualna, terapia rodzinna, młodzieżowa grupa terapeutyczna.

Z perspektywy psychodynamicznej objawy czyli tu odmowa chodzenia do szkoły  jest mechanizmem obronnym radzącym sobie z wewnętrznymi nieuświadomionymi  konfliktami . Na przykład, gdy dziecko  odmawia  pójścia do szkoły  i bez racjonalnej przyczyny zaczyna panicznie lękać się szkoły. Możemy  na przykład w drodze terapii odkryć , że szkoła reprezentuje dom rodzinny,  a nauczyciele figury rodzicielskie,  wobec których dziecko  wyraża swoje uczucia – złości, bezsilności , żalu – buntuje się wobec instytucji szkoły , zamiast wobec rodziców. Dlaczego ? Konflikt z którym  to przykładowe  dziecko nie potrafi sobie poradzić to konflikt pomiędzy poczuciem wdzięczności i miłości do rodziców,  a poczuciem autonomii i szukaniem autorytetów poza rodziną. Objaw powoduje , że dziecko nie podejmuje nowych ról społecznych, dziecko pozostaje lojalne i posłuszne  wobec swojej rodziny.

Każde dziecko odmawiające uczęszczania do szkoły jest inne i tylko w drodze terapii można dojść do tego co stanowi przyczynę lęku , z jakimi konfliktami dziecko nie potrafi się uporać.

Z perspektywy terapii rodzin leczenie polega na wzmocnienie więzi między członkami rodziny, wyznaczenie granic między dziećmi a rodzicami, wzmocnienie autorytetu rodzicielskiego, zwolnienie z odpowiedzialności za losy rodziny dziecko, określenie mitów i tabu rodzinnego, wyrażenie uczuć wobec członków rodziny, jasne określenie zasad obowiązujących w rodzinie.

Terapia rodzinna jest wysiłkiem całej rodziny ponieważ terapia ta zakłada , że chory jest cały system rodzinny nie tylko dziecko u którego rozwinęły się objawy choroby.

Przyjęcie takiego stanowiska jest często trudne  i bolesne dla rodziców. Rodzice źle znoszący frustracje rzadziej podejmują terapię rodzinną lub zrywają ją w sytuacji gdy zaczyna ona dotykać  ona wątków nie związanych ściśle z chorym dzieckiem , a bardziej z ogólnym funkcjonowaniem norm i zasad w rodzinie.

Niniejszy artykuł napisałam z myślą o tych rodzinach , które borykają się z tym problemem na codzień. Mam nadzieję , że artykuł przyczyni się do tego , że chore na to schorzenie dzieci i młodzież zamiast wycofywać się z aktywności społecznej  i z roku na rok odnawiać decyzje o indywidualnym toku nauki z uwagi na tzw fobię szkolną , będą pacjentami ośrodków i gabinetów pscyhoterapeutycznych , gdzie znajdą pomoc w zrozumieniu i przezwyciężeniu lęku.

Tego wszystkim cierpiącym na to schorzenie osobom i ich rodzinom życzę.

Terapia grupowa dla gimnazjalistów. Praca terapeutyczna z grupą uczniów

A. Pacyga – Łebek , K. Kabus

1. CHARAKTERYSTYKA OKRESU ADOLESCENCJI

Okres gimnazjum jest uznawany za najtrudniejszy etap edukacyjny. Nie bez przyczyny – uczniowie pierwszej klasy gimnazjum to młodzież w wieku 13 lat, która wraz ze zmianą szkoły wchodzi w skomplikowaną fazę rozwojową – okres adolescencji. Jest to czas zmian, które oznaczają stratę tego, co dotychczasowe, co znane, co oswojone i z czym wygodnie i bezpiecznie się żyło.
Adolescent traci dzieciństwo, beztroskę, cały wypracowany system funkcjonowania adaptacyjnego jako dziecko. Towarzyszy temu brak stabilności fizjologicznej, emocjonalnej, rozbudzony popęd seksualny i młodzieńczy bunt.
Adolescencja jest krokiem z dzieciństwa w dorosłość, jest to proces przygotowywania ciała i psychiki do dorosłych funkcji. W tym okresie rozwój fizyczny nabiera tempa. Organizm dziecięcy przeobraża się w organizm osoby dorosłej, zmieniając swoją wielkość, proporcje i kształty. Wiele zmian hormonalnych sprawia dorastającym poważne problemy z nastrojem i emocjami. Niezrównoważenie młodzieży w wieku dorastania przejawia się w pewnej anarchii życia psychicznego, w chaosie przeżyć i działań, w szybko po sobie następujących stanach: energii i lenistwa, radości i smutku, brawury i nieśmiałości, towarzyskości i pragnienia samotności.
W tej fazie rozwoju młody człowiek po raz kolejny przechodzi proces separacji-indywiduacji. Oprócz buntu, ruchów wolnościowych na drodze określania siebie pojawiają się również lęki czy uda się sprostać dorosłej roli. Niektórzy w odpowiedzi na nie wycofują się, uciekając w przedłużającą się zależność od rodziców lub w wieczny bunt nastolatka. W okresie tym rozpoczyna się poszukiwanie doświadczeń poza środowiskiem rodzinnym, ważne stają się przyjaźnie i przynależność do grupyrówieśniczej.
Potrzeba bycia akceptowanym przez grupę rówieśniczą ma taką siłę, że często dorastający zaspokajają ją kosztem własnego „ja”. Młodzi ludzie przyjmują normy i zachowania grupy wbrew temu, co dotąd uważali za ważne i słuszne. Siłę tę wzmaga wkraczanie w okres buntu młodzieńczego, który w tym wieku manifestuje się przede wszystkim podważaniem, negowaniem tego, co w procesie wychowania płynie od dorosłych.
Rozpoczynając naukę w gimnazjum uczniowie spotykają się po raz pierwszy z nowymi kolegami i nauczycielami, często znajdują się w dotąd nieznanym miejscu. Zachowanie poszczególnych ucznióww stosunku do ich kolegów z klasy jest wypadkową ich wcześniejszych doświadczeń zebranych w domu i szkole, utrwalonych już postaw i aktualnych wyobrażeń. Początek roku szkolnego jest dla większości uczniów klas pierwszych okresem trudnym i pełnym pytań. Jaka okaże się nowa klasa? Kto będzie wychowawcą? Jakich spotkam nauczycieli? Czy będę się dobrze czuł w nowym gronie koleżanek i kolegów? W pierwszej klasie gimnazjum, „świeżo upieczonym gimnazjalistom” ciągle powtarza się frazę “nie jesteście już w podstawówce, zachowujcie się”. Pierwszoklasiści zwykle rozumieją to jako „nie jesteśmy już w podstawówce, nie jesteśmy dziećmi więc możemy więcej”. Gimnazjaliści manifestują swoją „dorosłość” poprzez wyzywające zachowanie, eksperymentowanie z używkami, seksem.

2. GRUPA DO TERAPII
Oferta skierowana jest do uczniów i uczennic pierwszych klas gimnazjum, wykazujących problemy adaptacyjne w nowym środowisku szkolnym objawiające się:

– trudnościami w porozumiewaniu się z rówieśnikami i/lub osobami dorosłymi
– częstym przeżywaniem stresu, napięć, lęków
– nagłymi i nieprzewidywalnymi zmianami nastroju, wybuchami złości, łatwym popadaniem w zdenerwowanie
– zaniżoną samooceną
– częstym odczuwaniem smutku, przygnębienia, poczucia samotności
– osoby ze zdiagnozowanymi zaburzeniami zachowania lub/i emocji

Liczebność grupy: min. 5, maks. 10 osób – z tym , że im większa liczebność, tym większy może być efekt socjalizacji, zwłaszcza w okresie gdy akceptacja grupy jest dla adolescenta najważniejsza

Kwalifikacja do grupy:
Osoby prowadzące sporządzają listę kryteriów, które decydują o włączeniu adolescenta do grupy. Zainteresowani rodzice kontaktują się z prowadzącymi. Może być również taka opcja, że nastolatek sam zgłasza się jako osoba chętna do wzięcia udziału w grupie (w takiej sytuacji również rodzice lub opiekunowie umawiani są na wstępny wywiad).
Przeprowadzany jest wstępny wywiad z rodzicami oraz rozmowa z nastolatkiem. Udziela się w tym momencie informacji co jest celem tego spotkania, a także jaki jest cel i sposób działania grupy.
W czasie takiego spotkania można wstępnie ocenić motywację potencjalnego uczestnika do wzięcia udziału w grupie, a także jaki stosunek do udziału dziecka w terapii mają jego rodzice/opiekunowie i czy są w stanie wspierać udział dziecka w sesjach.
Po podjęciu decyzji o przyjęciu nastolatka do grupy należy o tym poinformować rodziców/opiekunów i udzielić im wszelkich dodatkowych informacji, jak również poprosić o pisemną zgodę na udział dziecka w terapii. Na tym etapie omówione zostają również kwestie poufności oraz podane informacje o możliwych konsultacjach dla rodziców w trakcie trwania grupy (terminy).

Kryteria doboru pacjentów do terapii grupowej:
– minimalny stopień umiejętności interpersonalnych
– aktualnie istniejący dyskomfort psychiczny
– istnienie problemu interpersonalnego
– podatność na wpływ grupy

Skład grupy:
Podstawowym zadaniem jest takie dobranie pacjentów, aby ich indywidualne cechy harmonizowały z rodzajem interakcji i procesu grupowego – czyli określenie jakie właściwości powinny być podobne u wszystkich uczestników.

Co może pojawić się w tej grupie:
– utrata poczucia bezpieczeństwa w związku ze zmianą szkoły – nowe środowisko, inne normy, systemy wartości
– walka o pozycję w grupie
– poczucie osamotnienia, nieumiejętność odnalezienia się w nowej grupie
– zaniżona samoocena
– autodestrukcja, fantazje o śmierci, własnym pogrzebie
– brak motywacji do nauki, pracy
-„testowanie dorosłych” – eksperymentowanie na ile można sobie pozwolić w relacjach z dorosłymi, zachowania prowokacyjne
– depresyjność
– eksperymentowanie z używkami
– poczucie niezrozumienia przez osoby dorosłe
– poszukiwanie własnej tożsamości
– pierwsze miłości
– pytania o seksualność, zainteresowanie seksem

Jakie zachowania mogą być przeszkodą do powodzenia terapii:
– odrzucanie autorytetu dorosłych
– milczenie
– brak zaufania do terapeuty i uczestników
– spóźnienia, unikanie sesji
– wybuch agresji, rękoczyny
– możliwość spotykania się uczestników poza grupą
– zjednoczenie się przeciwko terapeucie
– wypadanie z terapii

3. CZĘSTOTLIWOŚĆ SPOTKAŃ
Grupa spotyka się co tydzień w stałym miejscu w godzinach 17.00 – 18.00

Rozpoczęcie: miesiąc październik – z wyłączeniem okresu wakacji i ferii szkolnych; miesiąc wrzesień przeznaczony jest na proces kwalifikacji do grupy.

4. KONSULTACJE INDYWIDUALNE DLA RODZICÓW
W trakcie trwania grupy przewidziane są indywidualne konsultacje dla rodziców jeden raz w miesiącu. Adolescent jest informowany o tym, jakie sprawy będą omawiane na spotkaniu, by uniknąć fantazji o zjednoczeniu się terapeuty z rodzicem przeciwko adolescentowi.

5. CELE TERAPII
Udział w grupie może pozwolić młodej osobie:
– doświadczyć „bycia razem”, poczucia przynależności
– zdobyć korektywne emocjonalne doświadczenia na bazie relacji z terapeutami i członkami grupy
– przyjrzeć się relacjom jakie zachodzą w grupie
– doświadczyć dzielenia się swoimi przeżyciami, myślami, emocjami
– zbudować niezależność osobistą przy jednoczesnym uwzględnieniu współzależności z innymi
– zaufać sobie i innym, doznać bezpieczeństwa i wsparcia od grupy, poczuć się pewniej wśród rówieśników
– poprawić świadomość własnych uczuć i potrzeb oraz nauczyć się ich konstruktywnego przeżywania i wyrażania
– przeżyć sytuacje trudne, konfliktowe, doświadczyć jak zachowuje się w takich sytuacjach i wypracować inne sposoby
– uzyskać informacje zwrotne na temat swojej osoby
– nauczyć się tolerować odmienne przekonania, postawy czy zachowania
– przeżyć doświadczenie rozstawania się

6. OSOBY PROWADZĄCE: dwóch koterapeutów

7. OGÓLNY PLAN TERAPII
Oddziaływania terapeutyczne podążać będą za etapami/fazami rozwoju grupy. Terapia prowadzona będzie metodą niedyrektywną. Jedyną strukturą będzie stały sygnał przywitania się grupy i pożegnania po zakończonej sesji. Grupa będzie spotykała się w tym samym dniu tygodnia o stałej godzinie. Od uczestników grupy wymagana będzie punktualność i obecność na sesjach. Terapeuci będą ukierunkowani na pomoc w wyrażeniu trudnych emocji, będą dbać o bezpieczeństwo w grupie oraz o jasność jej struktur.

PIERWSZY ETAP – FAZA ORIENTACJI I ZALEŻNOŚCI (zwana czasem fazą formowania grupy)
Co dzieje się z uczestnikami, jak się czują?
– uczestnicy nie znają się, nie mają do siebie zaufania
– czują się skrępowani, niepewni, nie wiedzą co sie będzie działo
– uczucia: wahanie, lęk, napięcie, obawa, ciekawość, poczucie zagrożenia
– niektóre osoby mogą niwelować lęk poprzez próby kontrolowania sytuacji
– próbują szukać w grupie kogoś podobnego do siebie, atrakcyjnego, kto ma dobrą pozycję
– chcą się dowiedzieć jaki jest cel zajęć, jakie zasady będą panować
– może wystąpić opór, niechęć do wyrażania własnych opinii, emocji, pseudointegracja wynikająca z zaciekawienia
– grupa niweluje różnice, ujednolica się, wypracowuje sobie pewną spójność i zaufanie, które jest przygotowaniem do dalszej wspólnej pracy; jednocześnie zarysowują się poszczególne role u uczestników, które będą się jeszcze na kolejnych etapach zmieniać
– grupa wykazuje zależność od prowadzącego, oczekuje ukierunkowania od prowadzącego, większość uczestników woli polegać na bezpośrednich wskazówkach osób prowadzących niż występować z własnymi pomysłami
Rola terapeuty:
– określenie kim jest terapeuta, ustalenie celów (grupowych i indywidualnych)
– stworzenie warunków umożliwiających zbudowanie w grupie poczucia bezpieczeństwa i empatii
– słuchanie grupy i poszczególnych członków
– wspólnie z grupą wprowadzenie norm grupowych i zasad wspólnego pobytu (budowanie kontraktu)
– zachęcanie uczestników do dzielenia się swoimi uczuciami
Struktury do zaproponowania:
– ustalenie z grupą kontraktu, celów indywidualnych i celów grupy
– na pierwszej sesji wprowadza się struktury, które pozwolą się grupie lepiej poznać (ćwiczenia integracyjne) np.: psychorysunek (narysuj siebie, swoje zainteresowania, narysuj jaki masz dzisiaj nastrój itd.)
– od drugiej sesji proponujemy niedyrektywny styl prowadzenia zajęć, adolescenci odrzucają wszystko co pochodzi od dorosłej osoby, w tym od terapeuty. Należy pozostawić pole do działania grupie, zainicjować dyskusje na dany temat, interweniować tylko wtedy, gdy jest to konieczne
– terapeuta na początku niektórych sesji, po przywitaniu uczestników w stały, wyznaczony na pierwszej sesji sposób, pisze na tablicy przewodni temat. Młodzież może krępować się poruszać trudne tematy, temat przewodni może ułatwić otwarcie się.
Cytaty możliwe do wykorzystania podczas zajęć 1 fazy:
Moja największa obawa w życiu to …
Myślisz, że jesteś najlepszy? To stań z boku i popatrz na siebie tak, jak patrzą na Ciebie inni. http://jadzka1.c
Przyjaciel widzi lepiej niż lustro.
Człowiek nie jest doskonały, popełnia błędy, te błędy go nie dyskwalifikują, przecież człowiek może się pomylić.

FAZA KONFLIKTU I BUNTU zwana czasem fazą burzy
Co się dzieje w grupie?
– uczestnicy zastanawiają się, czy wszystko czego oczekiwali od zajęć spełnia się
– bunt grupy przeciwko prowadzącemu, testowanie prowadzącego
– uczestnicy poza testowaniem terapeuty „sprawdzają” się również nawzajem
– pojawia się negatywizm – nic się nie podoba: inne osoby z grupy, prowadzący itd.
– pojawiają się symptomy złości – negatywne uwagi, krytyka, silne emocje, a także opór, niechęć, milczenie
– dochodzi do okazywania wrogości, rywalizacji, walki
– u uczestników mogą pojawiać się obawy przed odrzuceniem, utratą kontroli
– pojawiają się takie zachowania jak milczenie, bierność, wycofywanie się, tworzenie się podgrup i koalicji
– ze względu na wzrost poczucia bezpieczeństwa będą ujawniać się różnice w zapatrywaniach, poglądach, członkowie grupy mogą się ze sobą nie zgadzać, może dochodzić do konfliktów
– może dochodzić do porównywania terapeutów do rodziców lub nauczycieli
– uczestnicy na tym etapie często dzielą się z grupą tym, czego oczekują od życia, od innych osób lub jak chcieliby być postrzegani
– może dochodzić do silnej ekspresji emocji, co w efekcie może prowadzić do pewnego uwolnienia, samoakceptacji, rozumienia siebie, rozpoznania intensywności uczuć, a także uzyskania troski i wsparcia od grupy
– ujawniają się role, pojawia się struktura grupy
– uczestnicy maja krytyczne podejście do grupy i prowadzącego, jednak dochodzą do wniosku, że są w grupie z własnej woli – pojawia się wzięcie odpowiedzialności za uczestnictwo w grupie
Zadania terapeuty:
– zadaniem prowadzącego jest działać jak mądry rodzic, który wie, że bunt należy przetrwać
– ważne jest, by terapeuta nie traktował zachowania grupy jako atak na swoją osobę
– stosowanie techniki wspólnych tematów „wygląda na to , że każdy się trochę boi”
– przejęcie neutralnej pozycji w sytuacji konfliktowej
– ewentualne wsparcie „ kozła ofiarnego”
– ukierunkowanie grupy by skupiła się na istotnych tematach

FAZA SPÓJNOŚCI I WSPÓŁPRACY W GRUPIE (normalizacja)
Co się dzieje w grupie:
– poradzenie sobie z poprzednio wymienionymi trudnościami prowadzi do tego właśnie etapu
– idealizacja grupy, zmniejszenie poziomu krytycyzmu
– pojawia się kompromis, przestrzeganie norm, szacunek, akceptacja, przejaskrawienie miłych uczuć
– wzrasta poziom wzajemnej akceptacji, poczucia przynależności
– konflikty mogą się nadal pojawiać ale sposoby radzenia z nimi są już bardziej konstruktywne
– niepokój nie towarzyszy juz całej grupie, ale staje się indywidualnym odczuciem poszczególnych osób
– otwarta komunikacja
– uczestnicy wyrażają otwarcie swoje potrzeby
– odbiegające od normy zachowanie jest coraz częściej tolerowane
– przejście od rywalizacji do współpracy
– uczestnicy lepiej rozumieją genezę swoich trudności
Rola terapeuty:
– zidentyfikowanie tematów wspólnych dla wszystkich lub kilku jej członków
Struktury do zaproponowania:
– psychodrama
– praca ze snem
– psychorysunek (np. mapa życia, mój najszczęśliwszy dzień w życiu)

FAZA ZAKOŃCZENIA
Co się dzieje w grupie:
– przeżywanie straty (żal, złość, poczucie odrzucenia i opuszczenia, poczucie, ze otrzymało się za mało)
– uczestnicy mogą zacząć unikać trudnych tematów
Zadania terapeuty:
– odpowiednio wcześnie przypomnieć uczestnikom o zakończeniu grupy
– pozwolić grupie podzielić się odczuciami i myślami związanymi z opuszczeniem grupy
– podsumowanie tego, co działo się w trakcie terapii
– wzmocnienie pozytywnych uczuć, podsumowanie nabytych umiejętności

Bibliografia:
1. Gryniuk I., Wspomaganie rozwoju u uczniów szkoły średniej jako próba przeciwdziałania patologii społecznej, [w:] Psychopatologia i psychoprofilaktyka , p. red. Margasiński A., Zajęcka B., Kraków 2000

2. Obuchowska I., Drogi dorastania. Psychologia rozwojowa okresu dorastania dla rodziców i wychowawców, Warszawa1996

3. Siemek D., Problemy wychowawcze wieku dorastania, Warszawa 1986

4. Simm M., Sytuacja wychowawcza w gimnazjach, „Wychowawca” 2002/10

5. Sosnowski A, Walkowiak J., Dylematy socjologii młodzieży – próby ich rozwiązania, „ Studia Socjologiczne” 1989/4

6. Szczepański M., Woźniak – Krakowian A., Pawlica B., Polska młodzież między normą a patologią społeczną [w:] Psychopatologia i psychoprofilaktyka , p. red. Margasiński A., Zajęcka B., Kraków 2000

7. Urban B. Dewiacje wśród młodzież: uwarunkowania i profilaktyka,
Kraków 2001

8. Żebrowski J., Psychospołeczne skutki przemocy i agresji w szkole [w:] Przemoc dzieci i młodzieży w perspektywie polskiej transfomacji ustrojowej, p. red. Papieża J., Płukisa A., Toruń 1998

9. Geldard K., Geldard D. (2005). Jak pracowac z dziecięcymi grupami terapeutycznymi.Gdańsk, GWP

10. Harold S. Bernard, K. Roy Mac Kenzi. (2000). Podstawy terapii grupowej, Gdańsk. GWP

„W nerwicy, której charakterystyczną cechą jest nuda, chory znajduje się w potrzasku między lękiem przed życiem a lękiem przed śmiercią.”

A. Kępiński

„Trzynastoletni Tomek spacerował plażą razem ze swą matką.
W pewnej chwili zapytał:
– Mamo, jak można zatrzymać przyjaciela, kiedy w końcu uda się go zdobyć?
Matka zastanowiła się przez chwilę, potem schyliła się i wzięła dwie garście piasku.
Uniosła obie ręce do góry; zacisnęła mocno jedną dłoń: piasek uciekał jej między palcami i im bardziej ściskała pięść, tym szybciej wysypywał się piasek.
Druga dłoń była otwarta: został na niej cały piasek.
Tomek patrzył zdziwiony, potem zawołał:
– Rozumiem! ”

Autor nieznany

„Nig­dy człowiek nie wy­ras­ta na ty­le ze swoich lat dziecięcych, by nie szu­kał w swym otocze­niu społecznym opar­cia i życzliwości. ”

A. Kępiński

„Człowiek mający poczucie własnej wartości – wie, że coś znaczy i że świat jest bogatszy dzięki jego obecności. Wierzy w swoje własne umiejętności. Umie prosić innych o pomoc, ale wierzy również w swoją własną zdolność do podejmowania decyzji i w swoje własne siły.Ponieważ sam się szanuje, jest w stanie dostrzec wartość innych ludzi i też ją szanować. Promieniuje zaufaniem i nadzieją. Nie ogranicza swoich uczuć. Akceptuje w sobie – jako ludzkie – wszystko. Witalni ludzie są najczęściej na górze. (…) Oczywiście każdy przeżywa okresy, w których najchętniej rzuciłby wszystko, w których czuje się wyczerpany i zmęczony, okresy, kiedy życie przynosi mu zbyt wiele kolejnych rozczarowań, kiedy pojawia się zbyt dużo problemów, które wydają się ogromne, że niemożliwe do rozwiązania. Ale człowiek witalny obchodzi się z tymi chwilowymi załamaniami tak, jak na to zasługują. Traktuje je jak rzadkie kaprysy, z których możliwe jest ponowne zdrowe wynurzenie. Traktuje je jak coś, co chwilowo jest bardzo trudne i nieprzyjemne i czego nie należy się wstydzić”

„…ponieważ sami uważają się za mało wartościowych, oczekują od innych ludzi, że będą ich lekceważyć, deptać, pogardzać nimi, ponieważ zawsze oczekują najgorszego, sami takie reakcje prowokują i często rzeczywiście są w ten sposób traktowani. Aby się bronić, chowają się za ścianą nieufności i zatapiają się w ten okropny stan ludzkiego bytowania, który zwie się samotnością i izolacją. Oddaleni od innych ludzi, stają się niezdolni do rozmów i obojętni wobec siebie i innych. Wiele trudności sprawia im pogodne patrzenie na świat, słuchanie oraz myślenie i dlatego zaczynają lekceważyć i ranić innych.

Naturalną konsekwencją samotności i nieufności jest strach. Strach krępuje i powoduje, że twoje spojrzenie staje się mętne. Nie dopuszcza, abyś spróbował czegoś nowego, byś przezwyciężył trudności i dlatego twoje zachowanie staje się z dnia na dzień coraz bardziej niezadowalające”.

„…ponieważ poczucie własnej wartości oraz jego brak są wyuczone, mogą zostać oduczone i nauczone na nowo. A jest to możliwe od narodzin do śmierci, a zatem nigdy nie jest za późno. Człowiek w każdym momencie życia może zacząć się czuć lepiej (…)

Zawsze jest nadzieja, że twoje życie może się zmienić, ponieważ zawsze możesz zebrać nowe doświadczenia i w ten sposób nauczyć się nowych rzeczy.

Ludzie mogą dojrzewać i całkowicie zmieniać swoje życie. Z upływem lat staje się to trudniejsze i trwa dłużej. Jednak wiedza o tym, że zmiana jest możliwa, i samo pragnienie wprowadzenia zmian – to są dwa pierwsze kroki. Możliwe, że jesteśmy powolnymi uczniami, ale wszyscy jesteśmy zdolni do nauki”

V. Satir

„Im większe w człowieku wewnętrzne roz­bi­cie, poczu­cie włas­nej słabości, niepew­ności i lęk, tym większa tęskno­ta za czymś, co go z pow­ro­tem sca­li, da pew­ność i wiarę w siebie.”

A. Kępiński

Dezintegracja i integracja obrazu siebie w okresie ciąży w ujęciu psychodynamicznym

Dezintegracja i integracja obrazu siebie w okresie  ciąży w ujęciu psychodynamicznym

Od momentu poczęcia dziecka kobieta staje się matką, ale do roli macierzyńskiej dorasta stopniowo. Przeżycia kobiety, jej doświadczenie, umiejętności będą się stale wzbogacać i rozwijać.

Pierwsze tygodnie po poczęciu dziecka to czas niezwykle intensywnych przeżyć. Kobiecie towarzyszy uczucie dumy, radości, uniesienia i aktywności, pełni. W umyśle kobiety pojawiają się różnorodne myśli i uczucia często sprzeczne ze sobą np.: pragnienie posiadania dziecka oraz lęk przed posiadaniem dziecka.

Ciąża jest okresem kryzysu psychicznego wymagającym przystosowania się do nowej sytuacji. Jeśli przebiega on prawidłowo wyzwala nowe właściwości charakteru; kształtuje wiele wartościowych postaw oraz zachowań niezbędnych do właściwego sprawowania opieki nad swoim potomstwem. Kobieta , która urodziła dziecko może się czuć dojrzalsza, bardziej odpowiedzialna, bardziej kobieca.

Pierwsze tygodnie ciąży  są  dla wielu kobiet trudne. Poczęcie dziecka wywołuje zmiany fizyczne, psychiczne i społeczne. Rozwój dziecka w łonie matki wywołuje wiele szybko następujących po sobie zmian neurohormonalnych, mających na celu przystosowanie organizmu matki do nowych zadań; powoduje to rozchwianie równowagi psychologicznej.

Zmiany te stanowią podstawę przeżywania skrajnie silnych uczuć od radości do lęku.

Objawy fizjologiczne jak senność , mdłości , wymioty, niechęć do niektórych potraw kobiety mogą odbierać na dwojaki sposób. Cześć kobiet traktuje je po prostu  jako normalny  objaw wysyłany przez rozwijające się dziecko , niektóre z kobiet te objawy traktuje jako stan chorobowy wywołujący lęk  i niechęć.

Silne wymioty mają czasem oprócz swojej fizjologicznej przyczyny ( hormonalnej , toksycznej) również aspekt psychologiczny – doświadczają ich częściej kobiety , które mają trudności w przystosowaniu się do intensywnych zmian w trzech obszarach – wyglądu zewnętrznego, zmian w myśleniu o sobie kim jestem i wytrzymaniu ambiwalencji uczuć, zmian w pozycji społecznej. Wymioty można rozumieć jako sygnał przesyłany przez ciało kobiety dotyczący jej wewnętrznych nieakceptowanych przeżyć, lęków  związanych z poczęciem dziecka.

Kobieta zachodząc w ciąże może nie wiedzieć  , że ambiwalentne uczucia związane z ciążą i macierzyństwem są czymś powszechnym. Kobieta wyobrażając sobie swoją ciąże myśli o niej jako o czasie nieustannej i niezachwianej radości i poczuciu miłości do nienarodzonego dziecka. Kobieta doświadczająca pragnienia posiadania dziecka,  a jednocześnie lęku przed nieznanym lub niechęci do dziecka,  które wzrasta w jej łonie ,  może przeżywać silne poczucie winy wobec nienarodzonego dziecka. Uczucie lęku przed nieznanym i niechęć do dziecka zmieniającego dotychczasowy bezpieczny świat matki może być na tyle trudnym uczuciem , że matka zepchnie je do podświadomości. Wymioty w takiej sytuacji są symbolicznym pozbyciem się kłopotu, dziecka, nieakceptowanych myśli, uczuć.

Kobieta musi pogodzić się z obecnością dziecka w swoim ciele , wyrazić zgodę na „ bycie razem”. Niektóre kobiety czują się zagrożone faktem , że w ich ciele cos rośnie – traktują dziecko jak pasożyta, intruza psychologicznie  może się takie uczucie  objawiać we wspomnianych wcześniej silnych i wykańczających organizm wymiotach.

Lekarze , położne, przyjaciele powinni zapewniać kobiety w ciąży , że doświadczanie takich trudnych i skrajnie równych uczuć jest czymś zupełnie normalnym i nie czyni nienarodzone dziecko niechcianym oraz matki niewystarczająco dobrą. Ciąża jest gwałtowną zmianą w życiu kobiety – akceptacja tego stanu może potrwać dłużej nawet w przypadku długo oczekiwanych i planowanych ciąż.

Kolejnym wczesnym symptomem ciąży są powiększające  się piersi, objaw ten może reaktywować  doświadczenia z okresu dojrzewania u kobiet. Znów pojawia się ambiwalencja uczuć związana z dumą dotyczącą wyglądu piersi, ich pełności, kobiecego wyglądu i jednocześnie uczuć wstydu związanego z eksponowania atrybutu kobiecego ciała i własnej seksualności.

W drugim trymestrze w sposób zauważalny zmienia się sylwetka kobiety. Zmiana sylwetki zaczyna kobietę wyróżniać spośród innych i wzbudzać w ludziach różne emocje.

Część kobiet zewnętrzne objawy bycia w stanie błogosławionym podkreśla strojem, sposobem bycia są  to kobiety które od początku ciąży przestawiają się na ubrania ciążowe. Zmiany zachodzące w sylwetce  witają z  radością , dumą, poczuciem  bycia  w pełni  kobietą – matką. Cieszą się , że ciąża staje się widoczna dla otoczenia.

Jest również duża część kobiet , które  starają się ukryć swój odmienny stan poprzez obszerne ubrania, maskowanie rosnącego brzucha. Kobiety te przeżywają zmiany w sylwetce jako coś wstydliwego. Zdarza się to szczególnie wśród kobiet mocno kontrolujących własną popędowość, mogących myśleć o ciele , seksualności , poddawaniu się własnej impulsywności w kategoriach grzechu , nieczystości itp. Rosnący brzuch staje się podświadomie  symbolem i dowodem na to , że kobieta go nosząca jest seksualna, współżyje z partnerem. Fakt współżycia z partnerem przestaje być w tym momencie czymś intymnym , staje się sprawą publicznie wiadomą.

Kobiety budujące swoje poczucie wartości na wyglądzie zewnętrznym mogą odbierać zmieniająca się sylwetkę jako utratę atrybutu warunkującego poczucie własnej wartości, jakość życia, jakość relacji z innymi osobami.

Negatywna ocena zmian w wyglądzie zewnętrznym wzmacniania jest przez określenia występujące w pop kulturze : baba w ciąży, wyglądasz jakbyś była w 5 mies. ciąży, kaczy chód, zdeformowana sylwetka w ciąży.

W trzecim trymestrze zmiany w wyglądzie zewnętrznym są najwyraźniejsze – brzuch i piersi powiększają się maksymalnie, dokuczają dolegliwości fizyczne jak duszności, zaparcia, skurcze łydek itp. Ruchy dziecka są bardziej  wyraźne co urealnia jego rzeczywistą obecność oraz indywidualność.

Rozwijające się dziecko stawia kobietę w konieczności wyboru między jej pragnieniami, potrzebami, a potrzebami i pragnieniami dziecka. Kobieta w tym okresie poprzedzającym urodzenie dziecka powinna określić swoje miejsce w stosunkach w rodzinie , z przyjaciółmi.

Często w tym okresie kobieta zrywa kontakty z osobami, które nie dają jej poczucia bezpieczeństwa i akceptacji, odsuwa się od osób niechętnych dziecku.

Niektóre kobiety gorzej znoszą ten okres, inne zaś do końca ciąży tętnią życiem nie przywiązując wagi do dolegliwości. Pojawiają się coraz intensywniejsze wyobrażenia dotyczące porodu. Pojawiają się zachowania nazywane gniazdowaniem czyli silna potrzeba u matki robienia generalnych porządków.

Zastanawia mnie kwestia dzieci zbyt wcześnie urodzonych oraz urodzonych po terminie.

Czy może być tak , że kobiety, które ciąże traktują jako czas brzemienny,  nieprzyjemny i które w swoich fantazjach chcą ciążę  jak najszybciej zakończyć zdarza się rodzić wcześniaki ?

Czy może być tak , że dzieci rodzą się po terminie odczytując pragnienie odsunięcia terminu jak najdalej bo np. nie czują się przygotowane, nie chcą separacji z dzieckiem sadząc , że w łonie dziecko jest najbezpieczniejsze, lękają się porodu???

Okres ciąży to fascynujący i nadal nie do końca odkryty obszar rozważań wielu specjalistów zajmujących się szeroko rozumianym zdrowiem.

Pod kątem pomocy psychoterapeutycznej i profilaktyki depresji w okresie ciąży oraz poporodowej wydaje mi się ważne by propagować wśród przyszłych matek przekonanie , że uczucia których doświadczają w okresie ciąży są naturalne , a zmiany które zachodzą w ich ciele tak gwałtowne , że nie sposób uniknąć pewnego rodzaju zachwiania emocjonalnego. Ważne jest by przyszłe matki miały świadomość , że mogą skorzystać z profesjonalnej pomocy psychoterapeutycznej indywidualnie, wraz z partnerem oraz na oferowanych dla kobiet w ciąży warsztatach tematycznych oraz na szkołach rodzenia.

Ważne jest poczucie , że kobieta nie jest sama w tym ważnym, niepowtarzalnym  i gwałtownym okresie w jej życiu.

Pisząc niniejszy artykuł pomocna mi była  bardzo wartościowa publikacja

P. Doroty Kornas – Bieli  „ Wokół początku życia ludzkiego”.

Ciąża w ujęciu psychodynamicznym

OKRES CIĄŻY W UJĘCIU PSYCHODYNAMICZNYM

Helen Deutsch, psychoanalityczka i uczennica Zygmunta Freuda, w 1947 r. pisała o tym, że

dla kobiet okres ciąży, poród, laktacja i połóg to nie tylko czas ważnych zmian fizycznych

i fizjologicznych, ale również psychicznych to stwierdzenie wydaje się być aktualne również w świetle wyników najnowszych badań.

Teorie psychodynamiczne, które kładą nacisk na znaczenie początku życia człowieka i jego wczesnych relacje, wydają się więc szczególnie cenną podstawą teoretyczną  badań tego obszaru.

G. L. Bibring psychoanalityczka zauważyła , że w życiu kobiety ważne kryzysy rozwojowe do których zaliczamy : dorastanie, ciążę, menopauzę są momentami istotnymi dla rozwoju samooceny i afirmacji samej siebie. Inspirowana pracami badawczymi Erika

Eriksona, porównywała je do zmian psychicznych zachodzących w okresie adolescencji.

I faktycznie zarówno w okresie dojrzewania jak i podczas ciąży zachodzą istotne zmiany w zakresie :

– wyglądu zewnętrznego

– dynamiki emocji

– występują przeciwstawne pragnienia

– ciąża i okres dojrzewania są czasem przygotowującym do dużej zmiany

– ciąża i okres dojrzewania są okresem przeorganizowania tożsamości i przyjęcia nowych ról społecznych

– ciąża i okres dojrzewania wiążą się również z przeżyciem pewnej żałoby , pożegnania z dotychczasowym obrazem siebie : jestem dzieckiem czy dorosłym, jestem zależny czy niezależny oraz jestem matką czy dzieckiem mojej matki, jestem odpowiedzialna za siebie czy będę odpowiedzialna za kogoś.

Psychologiczne etapy ciąży:

I – etap trwający do około 4 miesiąca jest to okres ambiwalencji — odczuwanej

nawet wtedy, gdy dziecko było planowane i oczekiwane. Ambiwalencję budują przeciwstawne uczucia: zarówno euforia, jak i lęk przed zmianami, odpowiedzialnością. Płód może być traktowany jako pewnego rodzaju intruz, coś co przykleiło się do ciała kobiety.

Pierwszym miesiącom ciąży towarzyszyć może daleka od ambiwalencji narcystyczna fantazja

o byciu idealną matką oraz stworzeniu idealnego dziecka. W tym okresie  kobieta jest

skupiona na sobie, mocno skoncentrowana na świecie  własnych myśli, przeżyć.

II – etap ciąży zaczyna się wraz z odczuwaniem przez matkę pierwszych ruchów dziecka  Dziecko postrzegane jest już jako część samej siebie, o którą należy dbać

i chronić. W tym okresie fantazje matki o dziecku zabarwione są najczęściej jej wspomnieniami z dzieciństwa. Ciąża jest  doświadczana jako wyraz pełni , omnipotencji.

III –  etap ciąży związany jest z dostrzeganiem przez matkę większej odrębności psychicznej dziecka i możliwości śledzenia jego indywidualnych reakcji. Matka ma coraz większą namacalną świadomość noszenia w sobie odrębnej istoty ludzkiej jaką jest dziecko.

Nasilają się lęki przed uszkodzeniem dziecka podczas porodu — często

jest to powrót niepokoju doświadczanego na początku ciąży. Mogą one być rozumiane jako

wyraz ambiwalencji do ciąży, własnego zmieniającego się ciała, dziecka.

S. Ferenczi w 1913 roku pisał, iż „byłoby głupotą wierzyć, że umysł człowieka zaczyna funkcjonować dopiero w momencie narodzin”.

Intuicje tego psychoanalityka z 1913 r. potwierdzają współczesne  tego prekursora psychoanalizy potwierdzają współczesne badania neurobiologiczne. Dzieci matek cierpiących na depresję w okresie ciąży mają większe trudności z regulacją swojego zachowania, większe trudności ze snem, chroniczną, relatywnie wyższą aktywację w prawym płacie czołowym w badaniu. Depresyjne matki częściej doświadczały komplikacji związanych

z ciążą oraz porodem, a ich noworodki wykazywały pewne różnice w zachowaniu.

Dane te wydają się sugerować, że wszelkie oddziaływania prowadzące do obniżenia niepokoju i depresji odczuwanych przez matkę — w tym

Psychoterapia, warsztaty dla kobiet w ciąży, spotkania z innymi matkami w szkołach rodzenia — mogą swoimi dobroczynnymi oddziaływaniami obejmować nie tylko

pacjentkę, ale również jej dziecko i jako profilaktyczne powinny być wprowadzone jako bezpłatne świadczenia opieki zdrowotnej przy szpitalach położniczych.

Na podstawie :

„Psychodynamiczne rozumienie macierzyństwa ”  autorstwa Magdaleny Chrzan – Dękoś ( Psychoterapia 1 ( 152) 2010 , str. 5 – 14

„Teraźniejszość. Chwila na to wszystko, co jest prawdziwe. ”

P. Zimbardo, j. Boyd : Paradoks Czasu

Older posts

© 2017 Dziarsko w chmury

Theme by Anders NorenUp ↑